داروسازى هنوز هم توجه از طب سنتى و داروهاى بومى سلب نشده است و كاربرد آن ، گاه به عنوان راه‌گشايى براى پزشكى مدرن و علمى روز ، شناخته شده است . نظير كشف واكسن آبله كه از تجربهء سنتى يك زن شيرفروش حاصل شد . وقتى كاشف واكسن آبله از زن شيرفروش شنيد ، كه هيچ‌گاه دچار آبله نخواهم شد ، زيرا قبلا به آبلهء گاوى مبتلا شده‌ام ، به اين فكر افتاد كه قرار گرفتن آبلهء گاوى بدن را در برابر آبله مقاوم مىكند . بعد از بيست سال تحقيق و آزمايش نخستين واكسن را ساخت ( ملك‌راه : 111 - 112 ) . پيشرفت علوم تجربى همراه با جنبش روشنگرى موجب كم‌رنگ شدن باورها و اعتقادات مربوط به پاره‌اى از شفاها شد ، اما با وجود چندين سده پيشرفت بىوقفهء علوم هنوز هم در مدرن‌ترين جوامع دنيا با اعتقاد به شفايابى از اين نوع به حيات خود ادامه مىدهد . باورمندان امروز فقط عوام كم‌دانش جامعه را شامل نمىشوند ، بلكه بخش بزرگى از قشر تحصيل‌كرده و طبقهء بالا و حتى پزشكان با مدارج بالا را نيز در بر مىگيرد ( همان : 118 ) . كلام آخر اينكه در طب سنتى بهترين راه پيشگيرى و حتى بهبودى پرهيز از خوردن است و اما شيوه‌هاى درمان بسيار متنوع و متفاوت است ، گرچه مركز ثقل درمان‌هاى سنتى گياه‌درمانى است ، اما اگر اين شيوهء درمان پاسخ نگويد ، ديگر به هرچه كه دم دستش باشد ، متوسل مىشود . اين پژوهش بر مبناى پژوهش‌هاى ميدانى و تطبيقى مؤلف و محققانى است « 1 » كه در عرصهء تحقيق حضور داشته و با مصاحبه و مشاهده گردآورى كرده‌اند و هدف ، ثبت و ضبط رفتار و كنش مردمى است كه در اوج بيچارگى پى چاره برآمده‌اند و با آنچه در دسترس داشته‌اند ، به درمان و تسكين درد خود پرداخته‌اند . بدون ترديد اين كنش‌ها حاصل تعامل عالم و عامى است ، زيرا بسيارى از شيوه درمان‌هايى كه در طب عاميانه و به اصطلاح طب العجوزه اعمال مىشود ، به نوعى مىتوان در منابع طب سنتى رديابى كرد . اين‌ها بقاياى همان تجربياتى است كه قرن‌ها سينه به سينه به نسل‌هاى بعد منتقل شده و به ما رسيده است . تجربياتى كه توسط مردم به دانشمندان انتقال يافته و در بوتهء آزمايش آنان پرورده شده و دوباره به مردم بازگشته است . حضور و استمرار آن خود قوىترين دليل بر مثمر ثمر بودن آن است . طبيعى است كه در جابه‌جايىهاى سينه به سينه با افزوده‌هايى گاه بسيار غير علمى همراه شود . البته برخى از منابع مكتوب كه با

--> ( 1 ) . نگارنده گذشته از پژوهش‌هاى ميدانى خود ، اعم از چاپ‌شده يا گزارشات موجود در آرشيو پژوهشكدهء مردم‌شناسى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى ، از برخى گزارشات همكاران خود موجود در اين آرشيو نيز بهره گرفته‌ام . دست يافتن به اين مجموعه را مرهون لطف بىدريغ معاونت محترم پژوهشى وقت آقاى مجتبى تبريزنيا و مسئولين گران‌قدر آرشيو علمى پژوهشكده هستم كه از همگى سپاسگزارم .